Doanh nghiệp sản xuất xanh
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu dịch chuyển và các rào cản xanh (như CBAM, chuẩn ESG) đang siết chặt, an ninh năng lượng đã chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh quốc gia. Và để dòng vốn tư nhân và quốc tế thực sự được giải phóng tiềm năng, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện nguyên tắc “thể chế đi trước đầu tư” trong ngành kinh tế đặc biệt này.
26/8/2026
Những thành quả nổi bật của ngành năng lượng Việt Nam
Một là, quy mô hệ thống vươn tầm khu vực. Tổng công suất đặt của hệ thống điện quốc gia đã vượt mốc 80 GW, nằm trong top đầu khu vực ASEAN, đáp ứng tốc độ tăng trưởng kinh tế từ 6–7%/năm.
Hai là, đang bùng nổ năng lượng tái tạo. Đặc biệt giai đoạn 2018–2021 chứng kiến sự phát triển thần tốc của điện mặt trời và điện gió nhờ cơ chế giá FIT, nâng tỷ trọng công suất nguồn năng lượng tái tạo không tính thủy điện lớn đã lên hơn 25% hệ thống.
Ba là, đột phá về hạ tầng truyền tải. Khi đã hoàn thành mạch 3 đường dây 500kV Quảng Trạch – Phố Nối trong thời gian kỷ lục, giải tỏa nút thắt truyền tải điện từ miền Trung ra miền Bắc, củng cố độ tin cậy vận hành lưới điện quốc gia.
Bốn là, mở đường cho các cam kết khí hậu. Thông qua Quy hoạch Điện VIII và cam kết Net Zero vào năm 2050, thiết lập định hướng rõ ràng cho quá trình chuyển dịch từ than sang khí LNG, điện gió ngoài khơi và năng lượng hydro/ammonia xanh.
Cách thức Việt Nam đang triển khai: Để thể chế đi trước đầu tư
Để khắc phục giai đoạn “nguồn đi trước lưới” và sự đứt gãy chính sách sau khi hết hạn giá FIT, cách tiếp cận hiện nay tập trung vào kiến tạo khung khổ pháp lý bền vững, minh bạch và thị trường hóa như sau.
Luật hóa và gỡ nút thắt chính sách nền tảng
Sửa đổi toàn diện Luật Điện lực nhằm tháo gỡ các vướng mắc pháp lý lớn nhất: cơ chế lựa chọn nhà đầu tư nguồn điện/lưới điện, cơ chế giá theo thị trường, phân cấp phân quyền và bảo đảm an toàn pháp lý cho việc đầu tư hạ tầng lưới truyền tải bằng vốn tư nhân.
Chuẩn hóa khung pháp lý cho điện khí LNG và điện gió ngoài khơi (xác định thẩm quyền giao khu vực biển, khảo sát biển và quy chế hợp đồng mua bán điện PPA dài hạn chuẩn quốc tế).
Vận hành cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA)
Phê duyệt và đưa cơ chế DPPA vào thực thi, cho phép các doanh nghiệp sản xuất lớn (FDI công nghệ, dệt may, thép…) ký hợp đồng mua bán điện sạch trực tiếp với các đơn vị phát điện tái tạo thông qua lưới điện quốc gia hoặc đường dây riêng.
Đây là đòn bẩy trực tiếp giữ chân dòng vốn FDI thế hệ mới đòi hỏi chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC).
Tự sản tự tiêu và phân tán phụ tải
Ban hành cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu tại nhà xưởng, khu công nghiệp và nhà dân, giúp giảm tải tức thời cho lưới điện quốc gia vào ban ngày và tối ưu chi phí vận hành cho doanh nghiệp.
Chuyển dịch sang cơ chế định giá cạnh tranh
Chấm dứt cơ chế bao tiêu giá cố định (FIT) để chuyển sang mô hình đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư và đấu thầu giá điện, tạo sự minh bạch và phản ánh đúng chi phí biên của hệ thống.
Từng bước hoàn thiện Thị trường bán buôn điện cạnh tranh (VWEM) và chuẩn bị tiến tới Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh (VREM), xóa bỏ thế độc quyền mua bán đơn lẻ.
Cơ chế Mua bán điện trực tiếp (DPPA) theo Nghị định 80/2024/NĐ-CP đánh dấu sự chuyển dịch nền tảng của thị trường năng lượng Việt Nam: từ thế độc quyền mua bán sang cấu trúc linh hoạt, phục vụ trực tiếp cho đòi hỏi thực tế của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Hai trục vận hành cốt lõi
Cơ chế này mở ra hai hành lang pháp lý, giải quyết các bài toán hạ tầng và vị trí địa lý khác nhau:
Qua đường dây tư nhân (Vật lý): Nhà phát điện (mặt trời, gió, sinh khối…) và khách hàng sản xuất tự thỏa thuận đầu tư đường dây kết nối trực tiếp. Mô hình này không giới hạn quy mô công suất, giá cả và hợp đồng hoàn toàn do hai bên định đoạt, tách biệt khỏi lưới điện quốc gia.
Qua lưới điện quốc gia (Tài chính/Kỳ hạn): Dòng điện vật lý vẫn được bán lên lưới của EVN theo giá thị trường điện bán buôn (VWEM). Tuy nhiên, nhà phát điện và khách hàng sẽ ký kết một Hợp đồng kỳ hạn (Contract for Difference – CfD) để chốt mức giá cố định, đồng thời thực hiện việc chuyển giao Chứng chỉ Năng lượng Tái tạo.
Tác động sinh tồn đến FDI xuất khẩu
Với các tập đoàn công nghệ, dệt may hay công nghiệp nặng, DPPA không phải là một chiến dịch làm hình ảnh bề nổi. Đây là điều kiện tiên quyết để giữ đơn hàng và duy trì năng lực cạnh tranh:
Đáp ứng tiêu chuẩn kép (CBAM & ESG): Các thị trường trọng điểm như EU và Mỹ đang siết chặt Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Sử dụng điện từ DPPA giúp FDI giảm trực tiếp phát thải Phạm vi 2 (Scope 2), tránh bị áp thuế trừng phạt, bảo vệ cấu trúc biên lợi nhuận của sản phẩm xuất khẩu.
Sở hữu “bằng chứng thực” (REC): Các cam kết Net Zero hay RE100 của những chuỗi cung ứng toàn cầu (như Apple, Nike, Lego) đòi hỏi số liệu chứng minh minh bạch. Cơ chế DPPA cung cấp hành lang pháp lý để doanh nghiệp chính thức sở hữu Chứng chỉ Năng lượng Tái tạo, tạo ra giá trị bền vững thực chứng thay vì những khẩu hiệu truyền thông suông.
Quản trị rủi ro chi phí: Hợp đồng kỳ hạn trong mô hình qua lưới hoạt động như một công cụ phái sinh. Nó cho phép các doanh nghiệp sản xuất lớn “khóa” chi phí năng lượng trong dài hạn (10-20 năm), miễn nhiễm với các cú sốc tăng giá điện từ hệ thống chung.
Dù thể chế đã mở, việc thực thi DPPA sắp tới sẽ đòi hỏi sự đồng bộ rất lớn về năng lực quản lý lưới điện thông minh và sự minh bạch trong hệ thống hạ tầng dữ liệu đối soát của thị trường điện bán buôn. Nhưng những cố gắng của ngành năng lượng đang kéo theo nhiều ảnh hưởng tích và rất đáng khích lệ.
Hoàng Thanh
