Doanh nghiệp sản xuất xanh
Bước sang 2026, nhiều thị trường trong EU bắt buộc tôm phải gây ngất điện trước khi ngâm đá, buộc doanh nghiệp phải đổi công nghệ để giữ thị phần.
8/1/2025
EU- Thị trường quan trọng.
Theo dữ liệu của Shrimp Insight, trong 10 tháng đầu năm 2025, EU đã nhập khẩu khoảng 374.500 tấn tôm chân trắng đông lạnh và tôm chế biến giá trị gia tăng, tăng 18% so với cùng kỳ năm trước; giá trị nhập khẩu đạt 2,35 tỷ euro, tăng 21%.
Đây là các con số phản ánh mức tăng trưởng tốt. Nó cho ta thấy nhu cầu tiêu thụ tôm tại nhiều nền kinh tế EU vẫn duy trì khá tốt. Đặc biệt ở Nam Âu và Tây Bắc Âu là hai khu vực chiếm hơn 95% tổng lượng nhập khẩu của khối vẫn có lưu lượng thị trường ổn định.
Nhưng theo đánh giá của VASEP về nguồn cung vào thị trường EU thì hiện Ecuador tiếp tục giữ vững vị trí số 1 với hơn 203.700 tấn. Ấn Độ đạt khoảng 51.500 tấn, đứng thứ hai. Việt Nam đứng thứ ba với gần 46.000 tấn.
Như vậy khoảng cách về thị phần giữa Việt Nam và Ấn Độ là không lớn, nhưng khoảng cách với Ecuador ngày càng bị nới rộng, do các yêu cầu mới của các công ty nhập khẩu. Đặt ra sức ép cạnh tranh đáng kể cho ngành tôm Việt Nam.
Và theo số liệu Hải quan Việt Nam cho thấy, tính đến giữa tháng 12/2025, kim ngạch xuất khẩu tôm sang EU đạt hơn 562 triệu USD, tăng 22% so với cùng kỳ năm 2024. Kết quả này khẳng định EU tiếp tục là một trong những thị trường trọng điểm của ngành tôm Việt Nam. Vậy làm thế nào để vượt qua các thách thức để giữ được thị phần là yêu cầu mới được đặt ra.
Và một trong số thách thức mới đang được đặt ra, chính là “Quy định về việc gây ngất tôm bằng điện” đang trở thành một trong những “hàng rào kỹ thuật” khắt khe nhất đối với tôm nước ấm xuất khẩu vào thị trường EU và Anh từ năm 2026.
Tôm chua Cocimo, một sản phẩm thực phẩm từ nguyên liệu tôm Việt Nam, (hình Nguyên Minh)
Quy định gây ngất điện
Phương pháp này bắt buộc người sản xuất tôm phải tuân thủ điểm cốt lõi mới trong quy trình thu hoặc. Nghĩa là tôm phải được gây ngất hoàn toàn (thường bằng xung điện) để mất cảm giác tức thì trước khi đưa vào công đoạn ngâm đá (sốc nhiệt).
Nó là biện pháp thay thế phương pháp truyền thống. Trước đây người ta dùng phương pháp ngâm đá trực tiếp mà không gây ngất trước đó sẽ không còn được chấp nhận. Lý do là vì tôm vẫn còn tỉnh táo và có thể chịu đau đớn/ngạt thở kéo dài trong băng đá, trước khi bị đông lạnh hoàn toàn.
Quy định này không bắt nguồn từ luật chung của EU ngay lập tức mà được thúc đẩy bởi các doanh nghiệp lớn như Tesco, Marks & Spencer (M&S), Sainsbury’s, và Waitrose.
Việc tuân thủ quy định gây ngất điện được gắn trực tiếp vào chính sách mua hàng. Nếu không thực hiện, doanh nghiệp sẽ bị loại khỏi danh sách nhà cung cấp của các chuỗi này. Điều kiện duy trì nhà cung cấp này đang tạo ra thách thức lớn đến các nhà nuôi tôm Việt Nam.
Hầu hết các nhà bán lẻ Anh đã đặt mốc hoàn thành chuyển đổi vào cuối năm 2025 hoặc đầu năm 2026. Như vậy đây là quy định mới nhất mà các doanh nghiệp buộc phải thay đổi để bảo vệ phúc lợi động vật.
Khác với các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm hay kháng sinh có thể kiểm tra qua mẫu thử hoặc hồ sơ, quy định này đòi hỏi các thiết bị rõ ràng trên thực tế, không thể lách được bằng bất kỳ loại giấy tờ nào.
Doanh nghiệp phải lắp đặt dây chuyền gây ngất điện tại nhà máy hoặc ngay tại vùng nuôi và thay đổi quy trình vận hành trên thực tế. Phải kiểm soát chặt chẽ mật độ tôm khi vận chuyển sống và tốc độ của dây chuyền sơ chế để đảm bảo tôm được gây ngất đúng kỹ thuật.
Theo đánh giá của các chuyên gia thì các quy định này thực tế là một gánh nặng tài chính cho nhà sản xuất.
Với chi phí đầu tư cao. Khi một hệ thống gây ngất điện có giá thành không nhỏ, làm tăng chi phí sản xuất (ước tính có thể tăng thêm khoảng 1,2 – 1,3 USD/kg sản phẩm).
Đồng thời làm giảm năng suất. Do việc gây ngất điện có thể làm chậm tốc độ thu hoạch và sơ chế so với cách đổ tôm hàng loạt vào đá lạnh như trước đây.
Với quy định mới này thì nó tạo ra áp lực cạnh tranh lớn với các doanh nghiệp sản xuất tôm tại Việt Nam.
Các nước có mô hình nuôi công nghiệp khép kín, quy mô lớn như Ecuador sẽ có lợi thế hơn Việt Nam (vốn có nhiều hộ nuôi nhỏ lẻ) trong việc tích hợp công nghệ mới này vào chuỗi cung ứng. Do đó tạo ra sức ép cạnh tranh không hề nhỏ.
Cắt cuống mắt.
Ngoài gây ngất điện, các nhà bán lẻ này cũng đang tiến tới cấm hoàn toàn việc cắt cuống mắt tôm bố mẹ trong tương lai gần, do yêu cầu tương tự – Bảo vệ phúc lợi động vật.
Trong tự nhiên, tôm cái có một cơ chế tự điều tiết để không đẻ trứng quá mức nhằm bảo vệ sức khỏe.
Trong cơ chế sinh học thì cuống mắt của tôm có chứa phức hợp cơ quan X và tuyến xoang. Đây là nơi tiết ra các hormone ức chế sự phát triển của buồng trứng và khi phát hiện ra điều này, người ta áp dụng cắt cuống mắt tôm để kích thích nó đẻ trứng.
Khi cắt bỏ hoặc làm hỏng một bên cuống mắt, nồng độ hormone ức chế này giảm xuống. Điều này khiến cơ thể tôm “tưởng” rằng đã đến lúc sinh sản, từ đó thúc đẩy buồng trứng phát triển nhanh chóng và tôm đẻ trứng liên tục và cho năng suất cao.
Người ta thường thực hiện trên tôm mẹ bằng các cách như sau. Người ta dùng kéo hoặc dụng cụ sắc bén cắt đứt cuống mắt. Sau đó đốt, dùng kẹp nhiệt để vừa cắt vừa làm khô vết thương. Cuối cùng là thắt, tức là dùng chỉ thắt chặt cuống mắt cho đến khi nó tự rụng đi.
Các cách vận hành này từ đây đang bị hạn chế dần, do các quy định mới.
Quy định mới từ các chuỗi bán lẻ Anh và EU không chỉ nhắm vào việc “gây ngất” khi thu hoạch, mà còn truy xuất ngược lại cả quy trình sản xuất giống, tức là tôm giống không cắt mắt.
Với lý do là, bảo vệ phúc lợi động vật.
Khoa học đã chứng minh giáp xác có cảm giác đau. Việc cắt cuống mắt gây ra sự đau đớn dữ dội và căng thẳng (stress) cực độ cho tôm mẹ.
Tôm mẹ bị cắt mắt thường có tuổi thọ ngắn hơn, sức đề kháng yếu hơn. Nghiên cứu cho thấy tôm con sinh ra từ mẹ không cắt mắt thường khỏe mạnh hơn, có khả năng chống chịu dịch bệnh tốt hơn.
Do đó đang có sự so sánh mới từ chất lượng sản phẩm giữa tôm bền vững (tuân thủ quy định) và tôm truyền thống. Xu hướng tiêu dùng bền vững đòi hỏi sản phẩm phải “nhân đạo” từ khâu con giống đến khi lên bàn ăn.
Cắt cuống mắt là một hình thức “ép” tôm đẻ bằng cách gây thương tật. Các quy định mới năm 2026 coi đây là hành vi vi phạm phúc lợi động vật nghiêm trọng và sẽ bị đưa ra khỏi chuỗi cung ứng.
Dù gây tranh cãi vì áp lực chi phí, nhưng đây là một bước tiến lớn về đạo đức trong ngành thực phẩm. Việc cắt cuống mắt là một ví dụ điển hình của việc ép uổng tự nhiên. Khi ta ép tôm mẹ đẻ quá mức bằng cách gây thương tật, chúng ta nhận được số lượng lớn nhưng lại đối mặt với hệ miễn dịch của tôm con suy giảm.
Đồng thời, người nuôi tôm phụ thuộc nhiều hơn vào kháng sinh và hóa chất để duy trì sự sống cho tôm. Khi dừng can thiệp thô bạo, có thể năng suất ban đầu giảm, nhưng lại có một hệ sinh thái nuôi trồng khỏe mạnh và tự nhiên hơn.
Đây thực sự là một cuộc chơi mới, nơi đạo đức kinh doanh trở thành tấm thẻ thông hành. Dù nhiều nước chỉ coi là các rào cản thị trường các nước nhập khẩu đặt ra.
Việc áp dụng gây ngất điện hay cấm cắt cuống mắt thực chất là con người đang tự trau dồi “tính người” trong việc làm hàng ngày. Khi chúng ta đối xử với một con giáp xác nhỏ bé bằng sự trân trọng, chúng ta cũng đang xây dựng một xã hội ít bạo lực và thấu cảm hơn với chính đồng loại.
Nhưng trong kinh tế nó lại là bài toán về chi phí. Nhưng việc các doanh nghiệp nào đáp ứng được các quy định này sẽ thắng. Và đây là cơ hội cho các mô hình nuôi tôm sinh thái (tôm rừng, tôm lúa) tại Việt Nam ra đời.
Mô hình tôm lúa Cà Mau, (nguồn hình nhandan.vn)
Nơi con tôm được sống gần như hoàn toàn trong tự nhiên, không cần cắt mắt hay dùng điện mà vẫn đạt tiêu chuẩn cao nhất của châu Âu.
Dù có khó khăn ban đầu nhưng người Việt Nam có khả năng thích ứng rất nhanh và không ai có thể làm khó được chúng ta. Tất nhiên sẽ có một sự chuyển đổi khó nhọc khiến cho thị trường có thể chậm lại. Nhưng đó cũng là điều cần thiết trong một thế giới xanh hơn, sạch hơn và bền vững hơn.
Diệu Thanh
