Doanh nghiệp sản xuất xanh
Trong kinh tế học hiện đại, tranh luận về việc “Nhà nước nên can thiệp bao nhiêu” đã dần nhường chỗ cho câu hỏi quan trọng hơn: “Nhà nước nên can thiệp như thế nào?”.
2/3/2026.
Hình baochinhphu.
Nếu coi nền kinh tế là một cỗ máy khổng lồ, thì Nhà nước không chỉ là người sở hữu một phần cỗ máy đó, mà phải là người thiết kế hệ điều hành và giữ vai trò “phanh” lẫn “ga” trong những khúc cua định mệnh của lịch sử.
Vai trò chủ đạo, không nằm ở con số
Lịch sử kinh tế thế giới chứng minh rằng, quy mô của khu vực kinh tế nhà nước (SOEs) không tỷ lệ thuận với sự thịnh vượng, nếu không biết cách làm cho đúng.
Một quốc gia có tỷ trọng doanh nghiệp nhà nước lớn nhưng quản trị lỏng lẻo sẽ tạo ra những “hố đen” nguồn lực. Ngược lại, những nền kinh tế như Singapore hay Na Uy cho thấy: Nhà nước có thể sở hữu những tập đoàn khổng lồ nhưng vẫn bắt chúng vận hành với kỷ luật sắt của thị trường.
Tại Việt Nam, tinh thần của Nghị quyết 79 và những thông điệp gần đây của lãnh đạo Đảng, Nhà nước đã xác lập một tư duy mới: Vai trò chủ đạo phải được đo bằng “năng lực dẫn dắt” chứ không phải “quy mô chiếm đóng”.
Dẫn dắt là khi nhà nước đầu tư vào những lĩnh vực “xương sống” mà tư nhân không muốn làm hoặc không thể làm (hạt nhân, hàng không vũ trụ, hạ tầng xuyên quốc gia).
Dẫn dắt là tạo ra các tiêu chuẩn kỹ thuật và pháp lý để khu vực tư nhân tự tin bước vào.
Khi kinh tế nhà nước làm tốt vai trò “vốn mồi” và “giàn giáo”, cả nền kinh tế sẽ được nâng tầm. Ngược lại, nếu kinh tế nhà nước sa vào những lĩnh vực mà thị trường đã làm tốt, nó sẽ trở thành “vật cản” gây ra sự chèn lấn nguồn lực.
Kỷ luật ngân sách: “Rào chắn” chống lại sự lãng phí
Chúng ta thường nói nhiều đến chống tham nhũng, nhưng “chống lãng phí”như nào cho hiệu quả, vẫn là cuộc chiến cam go. Tham nhũng có thể định lượng được bằng con số bị mất đi, nhưng lãng phí là sự “bào mòn cơ hội”.
Một dự án chậm tiến độ 10 năm không chỉ làm tăng vốn đầu tư, mà quan trọng hơn, nó tước đi cơ hội của một thế hệ lao động, làm lỗi thời một công nghệ và làm nản lòng các nhà đầu tư. Để giải quyết tận gốc, cần thay đổi thước đo:
Từ “Giải ngân” sang “Hiệu quả đầu tư” (ROI): Việc tiêu hết tiền không quan trọng bằng việc đồng tiền đó tạo ra bao nhiêu giá trị gia tăng sau khi dự án đi vào vận hành.
Xóa bỏ “Ràng buộc ngân sách mềm”: Doanh nghiệp nhà nước phải hiểu rằng thua lỗ không có nghĩa là được “cứu” bằng thuế của dân. Kỷ luật thị trường phải được áp dụng tối đa: có thưởng cho hiệu quả và có trừng phạt cho sự yếu kém.
Chìa khóa của sự minh bạch
Sự thất bại của nhiều dự án công thường bắt nguồn từ “cảm tính chính trị” lấn át “phân tích kỹ thuật”. Một nền kinh tế hiện đại không thể vận hành dựa trên những báo cáo khả thi “tô hồng”.
Kỹ trị yêu cầu phải trung thực với các yêu cầu cụ thể như sau.
Dữ liệu làm nền tảng: Mọi dự án phải được phản biện độc lập bởi các chuyên gia, dựa trên các kịch bản rủi ro khắt khe nhất.
Chuẩn hóa quốc gia: Như ví dụ về các tuyến đường sắt đô thị, nếu không có một bộ tiêu chuẩn kỹ thuật chung ngay từ đầu, chúng ta sẽ sở hữu một hệ thống manh mún, không thể kết nối và tốn kém chi phí bảo trì gấp nhiều lần.
Điểm tựa quốc gia trong kỷ nguyên số
Trong bối cảnh AI và công nghệ sinh học đang tái định hình thế giới, vai trò của Nhà nước càng trở nên cấp bách.
Kinh tế nhà nước không chỉ là những nhà máy hay bến cảng, mà phải là hạ tầng dữ liệu quốc gia, là mạng lưới an ninh mạng và là hệ thống đào tạo lại nhân lực.
Nhà nước phải là người chấp nhận rủi ro ở những tầng nghiên cứu cơ bản để tạo ra nền tảng cho doanh nghiệp tư nhân ứng dụng.
Đó chính là cách mà Thung lũng Silicon đã hình thành từ các dự án nghiên cứu của chính phủ Mỹ, hay cách Trung Quốc vươn lên dẫn đầu về xe điện nhờ sự điều phối chiến lược của Chính phủ.
Kinh tế nhà nước là “vốn quý” của quốc gia, nhưng vốn chỉ quý khi nó sinh lời. Sự sinh lời ở đây không chỉ là tiền mặt, mà là sự ổn định vĩ mô, là hạ tầng đồng bộ và là niềm tin của người dân vào khả năng quản trị của bộ máy.
Và khi mỗi đồng vốn công được tiêu dùng với sự cẩn trọng như tiền túi của chính mình, khi đó “Vai trò chủ đạo” sẽ tự khắc được khẳng định mà không cần đến bất kỳ khẩu hiệu nào.
Diệu Thanh.
