Doanh nghiệp sản xuất xanh
Kinh tế tuần hoàn thực chất là một cuộc cách mạng về thiết kế và tư duy hệ thống, nơi rác thải được triệt tiêu ngay từ khâu ý tưởng. Mô hình “Đặt cọc – Hoàn trả” là minh chứng rõ nhất cho việc dùng lợi ích kinh tế để điều hướng hành vi nhân văn với tài nguyên.
20/3/2026.
Dưới đây là những quốc gia và khu vực đã vận hành mô hình này một cách xuất sắc.
Đức: Hệ thống “Pfand” – Biểu tượng của kỷ luật tài nguyên
Đức là quốc gia sở hữu hệ thống DRS thành công bậc nhất thế giới với tỷ lệ thu hồi vỏ chai nhựa (PET) lên đến hơn 98%.
Cách làm như sau. Khi mua đồ uống, người tiêu dùng trả thêm một khoản phí nhỏ (thường là 0,25 Euro). Họ nhận lại khoản này bằng tiền mặt hoặc phiếu giảm giá khi trả vỏ chai vào các máy thu đổi tự động tại hầu hết các siêu thị.
Người dân có thể trả chai ở bất kỳ đâu bán chúng, không nhất thiết phải là nơi đã mua. Do tính tiện dụng nên chương trình này đã gặt hái thành công. Việc thiết kế hệ thông đã làm quá tốt, dĩ nhiên thành công là điều có thể nhìn thấy được.
Khoản tiền đặt cọc đủ lớn để người ta không muốn vứt bỏ, nhưng cũng đủ nhỏ để không ngăn cản việc mua hàng. Đây là việc thiết kế hệ thốn đã đi theo qui luật tâm lý học hành vi, đề tạo dựng thói quen và gặt hái thành công.
Na Uy: Mô hình tối ưu hóa bằng thuế và công nghệ
Na Uy không chỉ dừng lại ở việc thu gom mà còn tạo ra một hệ sinh thái vận hành bởi tổ chức phi lợi nhuận Infinitum.
Cách làm như sau: Chính phủ đánh thuế môi trường rất cao lên các nhà sản xuất đồ uống. Tuy nhiên, nếu tỷ lệ thu hồi vỏ chai của doanh nghiệp đạt trên 95%, họ sẽ được miễn thuế hoàn toàn.
Doanh nghiệp tự thúc đẩy hệ thống thu gom phát triển để bảo vệ lợi nhuận của chính mình. Và để tối ưu việc thu hồi, các chai lọ được thiết kế với nhãn dán và loại nhựa dễ tái chế nhất, giúp giảm chi phí xử lý hạ nguồn. Thành công cũng đến như một điều tất yếu, vì doanh nghiệp phải tự làm để tối ưu chi phí của mình. Từ đó xác lập thói quen, hành vi trong cộng đồng.
Đài Loan (Trung Quốc) thì tìm cách biến rác thành “vàng” trong đô thị
Đài Loan từng bị gọi là “Đảo rác” nhưng hiện nay đã trở thành hình mẫu về quản lý chất thải tại châu Á.
Cách làm của họ là, áp dụng hệ thống đặt cọc kết hợp với quỹ tái chế. Nhà sản xuất đóng phí vào quỹ, số tiền này được dùng để trợ giá cho người dân và các đơn vị thu mua phế liệu khi họ nộp lại chai nhựa, kim loại.
Biến việc thu gom rác thành một phần của nền kinh tế sinh kế, nơi mọi tầng lớp xã hội đều có động lực tham gia. Cách này có thể thành công vì có sự tham gia của cả cộng đồng.
Việc trả lại tài nguyên trở thành thói quen kỷ luật hằng ngày nhờ sự hỗ trợ của các xe tải thu gom phát nhạc đặc trưng. Và hệ thống phân loại nghiêm ngặt được làm ngay từ đầu nguồn, do người dân tự làm. Nếu công việc này đẩy trực tiếp cho nhà máy xử lý rác, thì nhà máy nào làm cho nổi. Nhưng nếu thiết kế hệ thông cho dân xử lý thì công việc đó rất thuận lợi.
Tại sao mô hình này lại hiệu quả hơn việc chỉ đi xử lý rác?
Chuyển dịch trách nhiệm trực tiếp cho đầu nguồn, tức là những người thải rác phải có trách nhiệm chung. Thay vì đổ gánh nặng lên ngân sách nhà nước để đi dọn rác, mô hình này đẩy trách nhiệm về phía người sản xuất và người tiêu dùng (nguyên tắc “Người gây ô nhiễm phải trả tiền”).
Giữ được giá trị vật liệu và tái chế. Chai lọ thu về qua hệ thống DRS thường sạch và đồng nhất hơn so với rác nhặt từ bãi tập kết. Điều này cho phép tái chế “vòng kín” (chai lại thành chai), giúp tiết kiệm năng lượng và tài nguyên nguyên sinh.
Định hình lại văn hóa trong cộng đồng và thiết lập thói quen hành vi. Nó dạy chúng ta rằng một cái chai rỗng không phải là rác, mà là một khoản tiền đang được ký gửi. Khi tư duy “ký gửi” thay thế tư duy “vứt bỏ”, kinh tế tuần hoàn sẽ tự vận hành.
Những điều này nếu được áp dụng thống nhất, đồng bộ thì thành công không còn là điều xa vời. Việc thiết kế hệ thông chính là việc của các cơ quan chức năng, người làm chính sách, hoặc vận hành hệ thống. Làm tốt, chúng ta sẽ có kết quả tốt, và ngược lại.
Hoàng Thanh.
