HTX Bình Minh: Phát triển hồ tiêu theo hướng bền vững

Hồ tiêu Việt Nam năm nay được dự đoán sẽ đạt doanh thu 1,3 tỷ đô, gần sắp trở lại thời kỳ đỉnh cao của ngành. Nhưng ngành hồ tiêu hiện nay đã khác, phát triển vượt bậc hơn rất nhiều. Từ lối canh tác hướng vào bền vững hơn, xanh hơn, đến chất lượng hạt thành phẩm cao hơn.

23/12/2024

Người nông dân trồng tiêu giờ đây đã thay đổi, hướng đến sự phát triển bền vững chứ không chạy theo số lượng mà bỏ quên chất lượng, tàn phá môi trường như trước kia. Nhờ lối canh bền vững này mà “thủ phủ” ngành hồ tiêu là Tây Nguyên đang hồi sinh và dần trở lại thời kỳ đỉnh cao. Nhiều mô hình kinh tế sản xuất hồ tiêu đang xác lập một vị thế mới và một trong số đó là Hợp tác xã Sản xuất Thương mại Dịch vụ Bình Minh tại xã Eapô, huyện Cư Jút, tỉnh Đắk Nông.

Xây dựng mạng lưới, phát triển bền vững

Hợp tác xã Sản xuất Thương mại Dịch vụ Bình Minh (viết tắt HTX Bình Minh) được thành lập vào năm 2017. Tính đến nay HTX đã có 07 năm thành lập và trưởng thành. Đơn vị đã đi một đoạn đường dài với ngành hồ tiêu địa phương.

HTX ra đời trong thời kỳ mà ngành hồ tiêu có nhiều biến động lớn, khi ở vị trí đỉnh cao nhất và sau đó lại rơi xuống đáy sâu. Thị trường lao dốc, nhiều người đã phá bỏ cây tiêu để chạy theo các loại cây trồng khác. Nhưng những người kiên trì đi đến cùng với cây hồ tiêu, nay đã có thể mỉm cười, khi giá hồ tiêu bật tăng. Giúp cho đời sống người nông dân Tây Nguyên có thu nhập cao hơn và ổn định hơn.
Nhưng để có được thành công đó, nhiều người trong số họ đã mất một thời gian dài quay cuồng trong các quyết định, tìm đường thoát ra và một trong cách thoát đó là trở về con đường phát triển hồ tiêu theo hướng bền vững, xanh hóa các hoạt động sản xuất hồ tiêu.

Thêm vào đó, dự án “Thúc đẩy sản xuất và thương mại bền vững hồ tiêu Việt Nam” đã được triển khai tại các tỉnh Tây Nguyên do Liên minh Châu Âu và Tổ chức IDH tài trợ đã được thực hiện trong hai năm 2021 – 2023 tại ba tỉnh Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai cũng đang phát huy tác dụng. Những ảnh hưởng tích cực này giúp cho hàng ngàn hộ trồng tiêu Tây Nguyên bước vào kỷ nguyên canh tác mới bền vững hơn và HTX Bình Minh cũng chuyển động theo dòng chảy ấy.

Theo đuổi hướng sản xuất hồ tiêu sạch, xanh và bền vững, phục vụ cho thị trường xuất khẩu theo tiêu chuẩn nông nghiệp bền vững của RA (Rainforest Alliance) đã giúp HTX Bình Minh từng bước xác lập được sự phát triển bền vững và tìm được sức mạnh mới của chính mình.

Với kinh nghiệm thực chiến, những người đứng đầu HTX Bình Minh đã quy tụ được các nguồn lực, ủng hộ cho sự phát triển lâu dài của HTX như: Sự ủng hộ tinh thần của các cấp chính quyền cơ sở ở địa phương; Sự liên kết tốt và chặt chẽ với các đối tác từ Liên minh HTX, Hội nông dân tỉnh, Hiệp hội VPSA, Rainforest Alliance, IDH, các đơn vị thương mại lớn của ngành để nâng tầm và phát triển HTX đi lên.

Từ đó huy động và tranh thủ được nhiều nguồn lực cho sự phát triển như: Kiến thức thị trường, kiến thức thực hành bền vững cho các nông hộ, những trao đổi kinh nghiệm thị trường quí báu…vv. Từ đó có khả năng ra quyết định tốt hơn, chính xác hơn về đường hướng, cách thức tiếp cận thị trường. Đồng thời HTX cũng không ngừng mở rộng mạng lưới vùng trồng và áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào trồng và chăm sóc cây tiêu.

Đến nay HTX đã tạo dựng và xác lập được mạng lưới liên kết sản xuất rộng lớn hơn rất nhiều. Tính tới thời điểm tháng 10/2024, Hợp tác xã có vùng nguyên liệu trên địa bàn của 05 huyện, 14 xã, 27 nhóm nông hộ trên địa bàn tỉnh Đắk Nông. Trong đó có 972 hộ nông dân trong mạng lưới liên kết toàn vùng của HTX. Tổng diện tích hồ tiêu của HTX là 1.420 ha, sản lượng 3031,9 tấn. Trong đó có gần 500 nông dân tham gia chương trình chứng nhận quốc tế, với diện tích là 714,6 héc ta, sản lượng 1525,3 tấn hàng năm.

Trên thực tế, hồ tiêu được Ðắk Nông xác định là một trong bốn sản phẩm chủ lực cấp tỉnh nên các đơn vị thực hành sản xuất trực tiếp như HTX Bình Minh là vô cùng quan trọng. Đây là nơi điều phối mạng lưới các nông hộ, tổ chức sản xuất, tổ chức tiêu thụ cho bà con nông dân trong vùng.

Đây cũng là nơi nắm bắt trực tiếp ý kiến, tâm tư nguyện vọng của người dân vùng trồng. Có thể đi sâu đi sát, định hướng và tổ chức tập huấn thuận lợi. Giúp nông hộ nắm bắt được các yêu cầu từ tổng thể tới chi tiết, thực hành sản xuất hữu cơ đúng hướng và bền vững.

HTX cũng là nơi hướng dẫn, truyền đạt cho bà con theo một cách đơn giản và trực tiếp nhất để ai cũng có thể hiểu được, làm được. Vì thế HTX là mái nhà chung, lan tỏa những mô hình làm tốt, cách làm hay, chia sẻ cách các ý kiến hữu ích trong mạng lưới, tìm cách bứt phá.

Sự hiện diện và thúc đẩy của HTX cũng giúp cho việc thực hành sản xuất hồ tiêu xanh, sạch ngày càng ngấm sâu vào trong cộng đồng. Góp phần phát triển nền nông nghiệp hữu cơ của địa phương ngày càng lan tỏa sâu rộng hơn, hiệu quả hơn và đi vào thực chất hơn.

HTX đã tạo ra mạng lưới liên kết sản xuất, làm việc có kế hoạch và định hướng rõ ràng. Họ đã động viên nhau kiên trì đi qua những mùa tiêu rớt giá, chủ động xác lập con đường làm nông nghiệp bền vững. Thúc đẩy ngành sản xuất hồ tiêu địa phương phát triển tốt, sạch hơn, xanh hơn và tiến bộ hơn.

Vườn hồ tiêu theo tiêu chuẩn chất lượng Châu Âu của HTX

Thúc đẩy xu hướng xanh

Trên thực tế, nhiều năm trước phong trào trồng, chặt bỏ cây hồ tiêu đã liên tục diễn ra. Đồng thời dịch bệnh cũng tàn phá nhiều vườn tiêu, đẩy nhiều người vào cảnh trắng tay. Sản xuất manh mún, trồng, chặt bỏ, chạy theo phong trào thì không bao giờ khá lên được.

Làm gì cũng cần có thời gian, có chiến lược. Nhưng điều đơn giản này không phải ai cũng có thể hiểu được, làm được. Trong thời điểm như vậy rất cần đến vai trò của các HTX. Và những người đầu tầu của HTX Bình Minh đã là chỗ dựa, đầu mối định hướng sản xuất, hướng dẫn, động viên bà con yên tâm sản xuất, dù gặp cảnh thuận hay nghịch của thị trường.

Thực tế là chất lượng hồ tiêu chịu sự chi phối khá lớn của người sản xuất. Trong khi thị trường thế giới ngày càng yêu cầu khắt khe hơn về vệ sinh an toàn thực phẩm và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Áp lực xanh đang đè nặng lên toàn ngành nông nghiệp, không riêng ngành hồ tiêu, nếu muốn tham gia thị trường xuất khẩu. Nếu không thay đổi, làm manh mún, không có hệ thống, không có tiêu chuẩn chất lượng thì chắc chắn sẽ bị đào thải khỏi thị trường.

Trên thực tế, khoảng hơn 90% sản lượng hồ tiêu của Việt Nam dùng cho xuất khẩu sang các nước như Mỹ, Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Ấn Độ, Trung Đông. Phần còn lại 10% tiêu thụ ở thị trường trong nước. Phần tiêu thụ trong nước rất ít, do đó việc sản xuất phải đi theo tiêu chuẩn các nước xuất khẩu sang. Hiểu được thị trường nên HTX đã có những chuyển hướng kịp thời, thúc đẩy xu hướng thực hành xanh nhằm mang lại lợi ích cao hơn cho các thành viên trong HTX.

Trong những năm qua, HTX Bình Minh là đơn vị đầu mối thực hiện nhiều buổi tập huấn lớn, có sự hỗ trợ của nhiều tổ chức xã hội khác nhau. HTX cũng tổ chức định kỳ nhiều buổi tập khác trong các nhóm nông hộ. Đến nay HTX đã tổ chức được 15 lớp tập huấn lớn với hàng ngàn lượt nông hộ đã tham gia trong mạng lưới. Chỉ tính riêng từ tháng 02/ 2023 đến nay, HTX Bình Minh đã tổ chức tập huấn kỹ thuật cho hơn 4000 lượt nông dân với nhiều nội dung thiết thực. Tập trung vào canh tác, thực hành xanh sao cho đúng, đủ, các tiêu chuẩn hữu cơ của RA qui định.

Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt quan trọng trong hành trình phát triển kinh tế xanh với đầy rẫy biến số phức tạp. Phát triển nền nông nghiệp bền vững luôn phải đối mặt với nhiều rào cản, khó khăn, thách thức. Cần phải có những cách tiếp cận sáng tạo để phát triển bền vững, vượt ra ngoài khuôn khổ hoạch định của cách làm truyền thống xưa cũ, mới có thể mang đến kết quả thực sự. Và những năm qua HTX Bình Minh đã và đang làm tốt nhiệm vụ của mình, đóng góp trực tiếp vào công cuộc phát triển bền vững của nền kinh tế xanh của địa phương.

Những vườn hồ tiêu của HTX Bình Minh

Nhiều hoạt động sôi nổi

Trên thực tế, HTX Bình Minh đã và đang có khoảng thời gian có nhiều hoạt động sôi nổi, cụ thể, hướng đến việc thúc đẩy và xác lập các hoạt động sản xuất bền vững, theo hai hình thức: Liên kết ngang và dọc.

Hoạt động ngang là cùng với các đơn vị khác trong ngành và dọc là cùng với các cấp chính quyền địa phương và người dân trực tiếp làm việc ở vùng trồng. Đưa ra nhiều hoạt động, nội dung chương trình có hiệu quả, thiết thực với người nông dân.

Với các liên kết ngang, HTX đã liên kết với những công ty hàng đầu để nắm bắt thông tin, tìm hiểu thị trường, cầu của thị trường, các quy định của các nước nhập khẩu, các yêu cầu về truy nguyên sản phẩm, vùng trồng, các yêu cầu khác về thị trường. Từ đó có các định hướng tốt cho bà con vùng trồng. Đồng thời xây dựng quy trình canh tác hồ tiêu bền vững và chuyển giao quy trình đó cho các thành viên còn lại trong HTX. Để làm sao họ có thể áp dụng được. Từ đó tạo ra sản phẩm hồ tiêu sạch, xanh, đáp ứng được yêu cầu của thị trường một cách tốt nhất.

Với các liên kết dọc, HTX tạo mạng lưới gắn kết chặt chẽ trong mạng lưới thành viên của HTX. HTX Bình Minh cũng đã liên kết với chính quyền địa phương, với Liên Minh HTX tỉnh Đắk Nông, với các Sở ban ngành và các đoàn thể, các tổ chức phi chính phủ, tổ chức chứng nhận và hiệp hội hồ tiêu để tìm kiếm các hỗ trợ thiết thực. Nhằm thúc đẩy phát triển bền vững hơn trong vùng trồng.

Thời gian qua HTX cũng đã triển khai nhiều nhiều hoạt động bổ ích cho vùng trồng, trong nhiều dự án, có thể kể ra vài dự án như sau: Dự án “Nâng cao năng lực sản xuất và tiếp cận thị trường cho nông hộ và nhóm nông hộ trồng tiêu tại tỉnh Đắk Nông” với Tổ chức Sáng kiến thương mại bền vững IDH, Công ty TNHH chế biến gia vị Nedspice (2019 – 2022).

Dự án triển khai “Quyết định 2176/QĐ-UBND ngày 24/10/2022 của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân huyện Cư Jút về việc phê duyệt thuyết minh và đơn vị chủ trì liên kết: Liên kết sản xuất hồ tiêu bền vững theo tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt (GAP), thích ứng biến đổi khí hậu gắn với tiêu thụ sản phẩm” thuộc Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới năm 2022 trên địa bàn huyện Cư Jút” (Từ tháng 8/2022 đến tháng 10/2022).

Tổ chức chương trình phối hợp với Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam, tổ chức sáng kiến thương mại bền vững IDH và công ty 5 CHO triển khai dự án “Thúc đẩy sản xuất và thương mại hồ tiêu bền vững tại Việt Nam” (2023).

HTX Bình Minh cũng phối hợp với tổ chức chứng nhận Rainforest Alliance triển khai dự án “Quản lý dịch hại trên cây hồ tiêu”. Dự án đã triển khai thực tế trên địa bàn 05 huyện, 14 xã, với 21 nhóm nông hộ và có 729 nông dân tham gia (trong hai năm 2023 – 2024).

Dự án với Công ty TNHH chế biến gia vị Nedspice Việt Nam. Dự án này là kết quả của thỏa thuận liên kết được ký tại hội nghị Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Nông đối thoại với nông dân, vào ngày 5/12/2023. Hiện tại dự án này đang được HTX Bình Minh liên kết chặt chẽ với 6 nhóm, 243 nông hộ và với diện tích 349,5 hecta.

Chia sẻ thông tin, kiến thức, tập huấn theo nhóm nông hộ

Bên cạnh đó HTX còn có nhiều hoạt động nhỏ, đan xen, thường xuyên khác nhằm chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm làm việc thực tế, định hướng tư duy nhận thức và thúc đẩy hành động. Tạo lập các bước đi có kết quả tốt trên đồng ruộng thực tế ở địa phương. Mặc dù còn gặp nhiều khó khăn trong sản xuất, nhưng với sự nỗ lực cố gắng của mình, đến nay hàng năm HTX Bình Minh có doanh thu từ 07 đến 10 tỷ đồng/năm. Ổn định thu nhập cho bà con nông dân trong vùng. Đồng thời tạo ra các hoạt động khác kinh tế khác ăn theo, phát triển, lớn mạnh ở địa phương.

Với những đóng góp của mình, HTX đã có được sự ghi nhận của các cấp các, ngành trung ương và địa phương. Ghi nhận những cống hiến, đóng góp của HTX qua nhiều danh hiệu. Danh hiệu tiêu biểu gần nhất là danh hiệu HTX tiêu biểu toàn quốc năm 2024. Bản thân ông Lê Anh Sơn, Giám đốc HTX cũng đạt nhiều bằng khen, giấy khen của các cấp chính quyền địa phương, Liên minh HTX Việt Nam, của các ban ngành.

Trên thực tế, ngành hồ tiêu Việt Nam đang đạt được các kết quả tích cực, rất đáng khích lệ. Thành công đó có được là từ nhiều nguyên nhân. Nhưng có một nguyên nhân quan trọng nhất là nhờ có các mô hình sản xuất trực tiếp như HTX Bình Minh đang nỗ lực rất lớn tại các vùng trồng.

Họ đã làm thực sự, đã nỗ lực hết mình và tích lũy kinh nghiệm từng chút một trong suốt hành trình phát triển đi lên của mình. Những cố gắng và nỗ lực ấy không chỉ tạo ra con đường của chính họ mà thông qua đó còn góp phần thúc đẩy xu hướng xanh ăn sâu vào trong cộng đồng và tập quán canh tác sản xuất của địa phương. Góp phần cho ngành hồ tiêu Việt Nam nói chung và hồ tiêu Tây Nguyên nói riêng ngày càng phát triển ổn định, hiệu quả hơn và bền vững hơn.

Nguyên Minh.