Thực phẩm thân thiện với môi trường, tùy cơ ứng biến

Thực phẩm thân thiện với môi trường” hay còn gọi là thực phẩm xanh, thực phẩm bền vững là những loại thực phẩm mà quá trình sản xuất, chế biến, vận chuyển và tiêu thụ của chúng gây ra ít tác động tiêu cực nhất đến môi trường.

5/11/2025

Cam sạch của HTX Quảng Phú, Đắk Nông nay là tỉnh Lâm Đồng, (Nguồn ảnh Nguyên Minh)

Khái niệm cơ bản

Sản xuất sạch với mục tiêu chính là nhằm giảm thiểu khí thải carbon, bảo tồn tài nguyên nước và đất, và duy trì đa dạng sinh học. Đồng thời nâng cao sức khỏe của từng cá nhân, nâng cao đời sống, đảm bảo ăn sạch, uống sạch, sống sạch và có không khí trong lành cho cả cộng đồng. Ngay trong khi đang điều hành các mô hình sản xuất sạch này thì phải nhận thức rõ, cụ thể, rõ ràng hơn, trước khi thực sự áp dụng qui trình.

Sản xuất sạch và sản xuất thực phẩm thân thiện với môi trường luôn đi cùng nhau.Hay nói cách khác, chúng là hai mặt không thể tách rời của cùng một mục tiêu: phát triển bền vững.

Sản xuất sạch là cách thức (phương pháp quản lý và công nghệ) giúp các nhà sản xuất thực phẩm đạt được mục tiêu là tạo ra các sản phẩm thân thiện với môi trường và bền vững.

Nếu không có Sản xuất sạch, việc sản xuất thực phẩm sẽ lãng phí tài nguyên và gây ô nhiễm và không thể gọi là thân thiện với môi trường được.

Sản xuất sạch là nền tảng

Sản xuất sạch luôn là một chiến lược phòng ngừa tốt nhất cho môi trường, được tích hợp, được áp dụng liên tục vào các quy trình, sản phẩm và dịch vụ để nhằm làm cho:

Tăng hiệu suất sinh thái. Sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên (nguyên liệu, nước, năng lượng); Giảm rủi ro. Giảm thiểu chất thải, khí thải, và các chất ô nhiễm độc hại ngay từ nguồn.

Trong ngành thực phẩm, việc áp dụng Sản xuất sạch bao gồm các việc chính như:

Giảm thất thoát: Tối ưu hóa quy trình chế biến để giảm tổn thất nguyên liệu thô như rau, thịt, sữa, trứng…vv.

Tiết kiệm năng lượng, nước sạch. Tăng cường lắp đặt thiết bị tiết kiệm năng lượng, tái sử dụng nước trong các khâu làm sạch.

Quản lý chất thải: Biến chất thải hữu cơ hay phụ phẩm nông nghiệp như bã, vỏ của nông sản, tưởng chừng bỏ đi, trở thành phân bón sinh học hoặc năng lượng sinh học cho quá trình sản xuất tuần hoàn tiếp theo.

Kết quả: Sản phẩm sạch và thân thiện với môi trường. 

Sản xuất thực phẩm thân thiện với môi trường là mục tiêu lớn hơn, tập trung vào việc tạo ra sản phẩm thực sự tự nhiên và khỏe mạnh. Là sản phẩm không gây hại cho môi trường, động thực vật xung quanh, trước khi được xem là sản phẩm tốt nhất dành cho người dùng. Đây mới đích thực là sản phẩm sạch đúng nghĩa. Nghĩa là sản phẩm có tác động tiêu cực thấp đến môi trường trong suốt vòng đời của nó, từ nông trại đến bàn ăn.

Đồng thời đảm bảo được mục tiêu phát triển bền vững. Khi các hoạt động của sản xuất có thể vừa duy trì được chất lượng đất, nước, không khí và đa dạng sinh học trong quá trình sản xuất; vừa cung cấp dược nguồn sản phẩm sạch và bền vững đúng nghĩa, không quá lạm dụng tài nguyên, thiên nhiên.

Và khi nhà sản xuất áp dụng các giải pháp Sản xuất sạch, có các hành động thực tế như giảm sử dụng nước, không xả hóa chất độc hại, giảm khí thải nhà kính…vv. Thì kết quả đầu ra là thực phẩm có dấu chân môi trường thấp hơn, tức là thực phẩm thân thiện với môi trường hơn.

Sản phẩm thực phẩm này cũng được chứng nhận Hữu cơ (Organic) hay có nhãn sinh thái chính là kết quả của việc áp dụng các quy trình sản xuất sạch và bền vững, một cách rõ ràng,cụ thể thấu đáo.

Thực tế còn đang diễn ra

Nông nghiệp công nghiệp, phương thức sản xuất thực phẩm chủ đạo hiện nay, là một trong những tác nhân chính gây ô nhiễm môi trường. Việc sử dụng hóa chất, thuốc trừ sâu, và chăn nuôi gia súc quy mô lớn đã và đang tàn phá hệ sinh thái, làm suy thoái đất đai, góp phần vào hiện tượng nóng lên toàn cầu.

Ngược lại, thực phẩm thân thiện với môi trường được sản xuất theo hướng bền vững, sử dụng các phương pháp canh tác hữu cơ, hạn chế tối đa hóa chất và tác động tiêu cực đến môi trường. Lựa chọn thực phẩm này là cách để chúng ta chung tay bảo vệ môi trường, gìn giữ hệ sinh thái cho thế hệ tương lai.

Hơn nữa, thực phẩm thân thiện với môi trường còn mang lại lợi ích to lớn cho sức khỏe con người. Các sản phẩm hữu cơ, không chứa hóa chất độc hại sẽ đảm bảo an toàn cho sức khỏe, hạn chế nguy cơ mắc các bệnh mãn tính. Vì thế sản xuất các loại thực phẩm sạch, thân thiện với môi trường là mục tiêu của các nhà sản xuất chân chính.

Các tiêu chí của thực phẩm thân thiện với môi trường

Đó là sản phẩm có Gốc thực vật.

Tiêu thụ nhiều rau, củ, quả, ngũ cốc và các loại đậu hay các thực phẩm có nguồn gốc từ thực vật chính là thực phẩm bền vững nhất. Vì quá trình sản xuất thực vật phát thải carbon ít hơn rất nhiều so với chăn nuôi lấy thịt (đặc biệt là thịt bò).

Các ví dụ cụ thể như là tăng cường ăn rau xanh và các loại đậu như đậu nành, đậu đen, đậu lăng… thay thế một phần protein từ thịt. Hoặc ăn trực tiếp rau xanh, trái cây, củ quả tươi thì tốt hơn là chế biến. Ăn các sản phẩm thay thế thịt từ thực vật như thịt chay, các loại sữa hạt tăng cường…vv.

Đó là thực phẩm hữu cơ (Organic)

Nông sản được trồng mà không sử dụng thuốc trừ sâu hóa học, phân bón hóa học hoặc các chất biến đổi gen (GMOs), giúp bảo tồn chất lượng đất và nước.

Mua thực phẩm có chứng nhận Hữu cơ (Organic) hoặc tiêu dùng những sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, sạch sẽ và có thể tìm thấy chúng ở những nhà sản xuất có tư duy sản xuất thân thiện với môi trường, sống có trách nhiệm và làm việc rõ ràng, dứt khoát, tuân thủ nguyên tắc sản xuất sạch.

Tự trồng rau tại nhà (nếu có điều kiện) để giảm dấu chân carbon từ việc vận chuyển cũng là một cách hay.

Đó là thực phẩm ăn theo mùa và mang tính địa phương

Ăn thực phẩm đúng mùa và được trồng gần nơi bạn sống thì tốt hơn. Điều này giúp giảm thiểu năng lượng và khí thải carbon từ việc vận chuyển đường dài và bảo quản lạnh. Tất nhiên điều này chỉ là tương đối, tùy cơ ứng biến, không nhất thiết phải luôn duy trì thói quen như vậy.

Để thúc đẩy sản xuất thì việc sản xuất trên qui mô công nghiệp và cung cấp với số lượng lớn thì giá sẽ rẻ hơn, dễ dàng hơn cho tất cả mọi người. Nhưng chúng ta nêu ra quan điểm này để cho mọi người thấy rằng, trước khi có thể tìm được sản phẩm của địa phương, rồi sau đó mới tính đến sản phẩm nước ngoài và nước khác, có khí hậu, lối canh tác khác hoàn toàn với đời sống của chúng ta.

Đó là sản phẩm được sản xuất bền vững

Các phương pháp nuôi trồng tiết kiệm nước, giảm xả thải, và bảo tồn đa dạng sinh học. Ví dụ như đánh bắt thủy hải sản có trách nhiệm, chăn nuôi ít thâm canh, sản xuất nông nghiêp hữu cơ, tuần hoàn, có trách nhiệm…vv.

Các hoạt động này được gọi là sản xuất bền vững. Giảm lãng phí thực phẩm được sản xuất và đóng gói theo cách giúp kéo dài thời gian sử dụng và giảm thiểu rác thải. Ví dụnhư sử dụng bao bì dễ tái chế, mua hàng hóa số lượng lớn và ít đóng gói hoặc đóng gói đơn giản nhất, không tốn quá nhiều tài nguyên cho việc bỏ đi, tức là các loại rác thải trong quá trình sử dụng, tiêu dùng, đóng gói và phân phối.

Bên cạnh việc ăn các sản phẩm có nguồn gốc thực vật và giảm tiêu thụ các loại thịt đỏ (đặc biệt là thịt bò) vì chúng có dấu chân carbon lớn nhất. Đồng thời, tránh các loại thực phẩm được đóng gói quá nhiều bằng nhựa hoặc vật liệu khó phân hủy. Hoặc lên kế hoạch nấu ăn vừa đủ nhu cầu để tránh lãng phí thức ăn, cũng là cách hay để thực hiện sống xanh, song song với sử dụng thực phẩm thân thiện với môi trường.

Trong một bài viết chung cho các thực phẩm thân thiện với môi trường thì chúng ta luôn phải bày ra các điểm chính yếu, toàn cảnh, toàn diện nhất. Nhưng tùy cơ ứng biến để chúng ta có thể lựa chọn phù hợp theo cách tốt nhất là tùy vào điều kiện sống và cách thức, thói quen tiêu thụ của từng gia đình.

Đồng thời trong việc lựa chọn qui mô, dự án sản xuất thực phẩm sạch, thân thiện với môi trường, sao cho phù hợp với mong muốn và điều kiện hiện có của từng nhà sáng lập. Tránh rập khuôn máy móc khiến cho việc sản xuất lẽ ra đúng đắn lại thành đi sai hướng. Và trên hết, sản xuất, cần có doanh thu, lợi nhuận để đi đường dài.

Dung hòa các yếu tố vừa đủ, đúng, cần thiết, sao cho đảm bảo mục tiêu của dự án thúc đẩy nhận thức xanh trong cộng đồng. Đồng thời đảm bảo mục tiêu chung của xã hội, chính là con đường sản xuất vững vàng, lâu dài, ổn định nhất các dự án sản xuất thực phẩm sạch, xanh, thân thiện với môi trường ngày nay.

Hoàng Thanh