Dữ liệu là tư liệu sản xuất mới

Dữ liệu sẽ là “tư liệu sản xuất mới”, yếu tố then chốt để phát triển trí tuệ nhân tạo, Chính phủ số và kinh tế số và làm nên sức mạnh mới của nền kinh tế. Tất nhiên dữ liệu nếu đứng yên chỉ là những con số, nhưng khi được kết nối và phân tích, nó trở thành sức mạnh kinh tế khổng lồ. 

13/1/2026

Thủ tướng Phạm Minh Chính, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về dữ liệu, chủ trì phiên họp lần thứ nhất của Ban Chỉ đạo – Ảnh: VGP/Nhật Bắc.

Tư liệu sản xuất mới.

Nếu như trong kinh tế học truyền thống, tư liệu sản xuất bao gồm đất đai, lao động và vốn, thì hiện nay dữ liệu đã trở thành thành tố thứ tư, trực tiếp tạo ra giá trị thặng dư và lợi thế cạnh tranh.

Chúng ta đang có sự chuyển dịch từ nền kinh tế dựa trên tài nguyên hữu hình (than đá, dầu mỏ, đất đai) sang nền kinh tế dựa trên tài nguyên vô hình (dữ liệu) chính là bước ngoặt lớn nhất của thế kỷ 21.

Dữ liệu có những đặc tính vật lý và kinh tế mà đất đai hay máy móc không có và có 03 đặc tính như sau.

Tính không bị hao mòn và đây là lợi thế tự nhiên của dữ liệu so với tư liệu sản xuất truyền thống. Đất đai có thể bạc màu, máy móc có thể hỏng, nhưng dữ liệu có thể được tái sử dụng vô tận mà không mất đi giá trị ban đầu.

Tính phi cạnh tranh cực kỳ lợi hại. Nhiều người có thể cùng sử dụng một tập dữ liệu vào cùng một thời điểm để tạo ra các giá trị khác nhau mà không hề hấn gì.

Giá trị tăng dần theo thời gian và càng về sau cùng tốt hơn lên. Trên thực tế càng có nhiều dữ liệu (Big Data), các thuật toán AI càng trở nên chính xác và thông minh hơn. Vì thế khi có tư liệu đầu vào sạch và chính xác thì chất lượng đầu ra của loại tư liệu sản xuất này có sức mạnh vô đối.

Dữ liệu tạo ra giá trị như thế nào?.

Trong nền kinh tế hiện đại, dữ liệu đóng vai trò là “nguyên liệu thô” để các bộ máy công nghệ tinh chế thành lợi nhuận và các đòn kinh tế lợi hại của mình. Và nếu chúng ta coi dữ liệu là “tư liệu sản xuất mới”, thì trí tuệ nhân tạo (AI) chính là những “nhà máy” hiện đại nhất để chế biến tư liệu đó thành sức mạnh kinh tế.

Trong đó nó mang lại 04 lợi thế rõ ràng như sau. 

Tối ưu hóa quy trình để làm việc tốt hơn. Dữ liệu từ các cảm biến (IoT) giúp nhà máy dự báo hỏng hóc, giảm lãng phí điện năng và nguyên liệu. Sẵn sàng đóng góp vào việc việc điều chỉnh, sửa chữa hay vận hành sản xuất chung chính xác. Trong quá khứ, chúng ta phản ứng với những gì đã xảy ra. Trong nền kinh tế dữ liệu, chúng ta dự đoán những gì sắp xảy ra (từ xu hướng thị trường, biến đổi khí hậu đến rủi ro sức khỏe cá nhân).

Cá nhân hóa tiêu dùng và hoàn toàn có thể nhìn thấy được điều gì đang xảy ra. Dữ liệu hành vi khách hàng giúp các nền tảng (như Shopee, Netflix, Facebook) gợi ý chính xác thứ người dùng đang cần, cái mà họ đang tìm kiếm, từ đó tăng tỷ lệ chuyển đổi đơn hàng.

Ngoài ra nó còn có giá trị phi biên giới cực lớn, không còn khoảng cách và rào cản địa lý nữa. Điều này nghĩa là gì? Đó là một dòng mã hoặc một mô hình dữ liệu có thể được tạo ra ở Việt Nam nhưng giải quyết vấn đề cho một doanh nghiệp tại Mỹ ngay lập tức. Đây là nền kinh tế có tốc độ luân chuyển vốn nhanh nhất lịch sử và có thể làm việc nhiều nhất, mang tính thực dụng cao.

Ra quyết định dựa trên bằng chứng và đây là điểm mà dữ liệu có thể tạo ra cực kỳ chính xác. Thay vì đoán mò, làm đại thì doanh nghiệp được sử dụng dữ liệu để dự báo xu hướng thị trường, giảm thiểu rủi ro đầu tư. Đây là những lợi thế thấy rõ của loại tư liệu sản xuất mới này trong nền kinh tế. Khi 5G và IoT phủ sóng, mỗi đồ vật đều “biết nói”. Dữ liệu từ một chiếc xe điện có thể kết nối với trạm sạc, lưới điện quốc gia và ví điện tử của chủ xe để tự động tối ưu hóa chi phí và năng lượng. Từ đó có quyết định dựa trên bằng chứng một cách chính xác.

Dù dữ liệu nếu đứng yên nó chỉ là những con số, nhưng khi được kết nối và phân tích, nó trở thành sức mạnh kinh tế vô song mà không có loại hình tư liệu sản xuất nào trước đây có thể làm được.

Thách thức

Dù rất quyền năng, nhưng việc sở hữu dữ liệu cũng đi kèm với rủi ro lớn, nếu không kiểm soát được.

Đó là an ninh mạng và quyền riêng tư. Dữ liệu khi bị rò rỉ có thể gây thiệt hại khổng lồ về kinh tế và uy tín.

Đồng thời tạo ra sự bất bình đẳng trong các loại hình kinh tế. Các tập đoàn lớn sở hữu lượng dữ liệu khổng lồ có thể tạo ra sự độc quyền, khiến các doanh nghiệp nhỏ khó cạnh tranh và mất chỗ đứng.

Và chủ quyền dữ liệu cũng là vấn đề cần bàn. Khi mà dữ liệu quốc gia được lưu trữ ở đâu và ai có quyền truy cập là vấn đề an ninh chính trị quan trọng này sẽ nắm những lợi thế khác biệt trong tay. Đôi khi có thể gây ra những xáo trộn và đổ vỡ, nếu quản lý không tốt.

Nhưng chúng ta không có cách nào để tránh cả, vì nó là xu hướng của thời đại và chỉ cần vài năm nữa thôi, nền kinh tế dữ liệu sẽ bùng nổ trong mọi ngóc ngách của các hoạt động kinh tế.

Nếu như thế kỷ trước, các quốc gia tranh giành nhau quyền kiểm soát các eo biển và mỏ dầu, thì thế kỷ này, quốc gia nào sở hữu hệ sinh thái dữ liệu mạnh mẽ và lực lượng lao động biết “đọc hiểu” dữ liệu sẽ nắm quyền dẫn dắt thế giới.

Chủ trì họp Ban Chỉ đạo quốc gia về dữ liệu chiều 12/1, Thủ tướng Phạm Minh Chính cũng cho rằng:

Dữ liệu phải được chuẩn hóa, liên thông và chia sẻ thống nhất để vận hành hiệu quả các nền tảng số trên phạm vi toàn quốc. Các cơ quan phải bảo đảm an ninh dữ liệu ở tầm chiến lược nhằm bảo vệ dữ liệu của quốc gia và hơn 100 triệu người dân.

“Mất dữ liệu là mất thông tin, mất thông tin là mất an ninh, mất an ninh là mất quyền tự chủ”, Thủ tướng đã chia sẻ và chỉ đạo tại cuộc họp như vậy, theo báo Chính phủ.

Diệu Thanh