Doanh nghiệp sản xuất xanh
Từ xưa đến nay, khảo cứu và biên soạn địa chí thường được nhìn nhận là việc “quốc gia đại sự”, gắn với vai trò tổ chức và bảo trợ của Nhà nước. Địa chí không phải là công trình có thể hoàn tất trong một thời gian ngắn, cũng không thể đặt trên vai của một cá nhân. Để đi đến một bộ địa chí có giá trị sử dụng, cần một quy trình làm việc chặt chẽ và có sự phối hợp tham gia của các chuyên gia đến từ nhiều lĩnh vực như sử học, địa lý, văn hóa học, kinh tế học, xã hội học.
21/1/2026.
Để giải quyết những khó khăn trong công việc biên soạn địa chí hiện nay và góp phần vào việc phục dựng, sắp xếp các sự kiện, dữ liệu lịch sử của các địa phương, dòng tộc. Một trung tâm nghiên cứu chuyên biệt đầu tiên đã được thành lập và hoạt động tại Việt Nam. Đó là Trung tâm Khảo cứu và Biên soạn Địa chí Việt Nam, trực thuộc Trường Doanh Nhân Top Olympia.
Ông Cao Văn Thi, Giám đốc, Trung tâm Khảo cứu và Biên soạn Địa chí Việt Nam, trực thuộc Trường Doanh Nhân Top Olympia.
Vài nét thông tin về tổ chức.
Trung tâm Khảo cứu và Biên soạn Địa chí Việt Nam hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu về vùng đất, con người và di sản, góp phần phục dựng diện mạo lịch sử của các địa phương tại Việt Nam. Trung tâm hướng tới việc biên soạn các bộ địa chí tin cậy, dễ dùng, có thể phục vụ giáo dục, quản trị địa phương và phát triển bền vững.
Hoạt động của Trung tâm xoay quanh ba nhóm nhiệm vụ chính. Thứ nhất, khảo cứu, thu thập tư liệu từ thư tịch cổ, văn bia, thần tích, kết hợp điền dã để kiểm chứng dữ liệu lịch sử. Thứ hai là, biên soạn các bộ địa chí cấp tỉnh, huyện, làng xã và các chuyên đề về dòng họ, di tích. Thứ ba, số hóa tư liệu bằng việc ứng dụng công nghệ để lưu trữ các bản đồ cổ, văn bản Hán Nôm và hình ảnh tư liệu, qua đó góp phần bảo tồn di sản và mở rộng khả năng tiếp cận cho thế hệ sau.
Đội ngũ chuyên gia Trung tâm.
Từ những nhiệm vụ này, các bộ địa chí địa phương, các chuyên đề về dòng họ và di tích được kỳ vọng trở thành nguồn tư liệu hữu ích cho địa phương trong việc nhận diện giá trị địa lý, lịch sử, văn hóa, phục vụ giáo dục, bảo tồn di sản, trao truyền tri thức và hỗ trợ định hướng phát triển bền vững của các dòng họ và các địa phương.
Biên soạn địa chí địa phương hay các chuyên đề về dòng họ, di tích là công việc đòi hỏi đòi hỏi nhiều thời gian và sự kiên nhẫn. Người thực hiện phải đi từ những dấu vết rời rạc: một mảnh tư liệu trong thư tịch, một dòng khắc trên văn bia, một bản thần tích, một ký ức còn lưu lại trong cộng đồng… rồi đối chiếu, so sánh, kiểm chứng để ghép thành một bức tranh tương đối đầy đủ. Nếu thiếu những nỗ lực thu thập và lưu giữ có phương pháp, nhiều, manh mối sự thật lịch sử sẽ phai mờ theo thời gian, và khoảng trống ấy rất khó bù đắp.
Đánh mất lịch sử, ở một nghĩa rộng hơn, là đánh mất điểm tựa để nhận diện chính mình. Lịch sử không chỉ là chuỗi sự kiện đã qua, mà còn là “tấm thẻ căn cước” giúp mỗi vùng đất hiểu nguồn gốc, đặc tính và những giá trị đã bồi đắp nên cộng đồng hôm nay. Từ góc nhìn đó, việc hình thành các đơn vị chuyên trách như Trung tâm Khảo cứu và Biên soạn Địa chí Việt Nam không chỉ đáp ứng một nhu cầu học thuật, mà còn góp phần gìn giữ nguồn mạch liên tục của ký ức, phẩm chất và sức sống văn hóa trong đời sống đương đại.
Một dự án Địa chí triển khai tại Thanh Hoá.
Địa chí là “Bộ hồ sơ” toàn diện của một vùng đất.
Nếu lịch sử dân tộc giúp chúng ta nhìn thức bức tranh tổng thể của cả đất nước, thì địa chí đi sâu vào từng địa phương – nơi những lớp trầm tích văn hóa, tập quán và ký ức cộng đồng được hình thành qua nhiều thế hệ. Địa chí ghi chép có hệ thống về một vùng đất: từ từ điều kiện tự nhiên như địa hình, khí hậu; đến đời sống cư dân, phong tục tập quán; các dòng họ, danh nhân; cùng những sự kiện đáng chú ý từng diễn ra tại địa phương. Cốt lõi của địa chí không nằm ở việc “kể lại cho hay”, mà ở việc tạo lập một nguồn tư liệu có thể tra cứu, đối chiếu và sử dụng lâu dài.
Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh, nhiều dấu vết bản địa có nguy cơ bị mờ đi hoặc bị cắt rời khỏi mạch ký ức cộng đồng. Khi thiếu những ghi chép có hệ thống, hiểu biết về địa phương, thì dễ rơi vào tình trạng “mạnh ai nấy kể”: Thông tin truyền miệng lẫn lộn, tư liệu thất tán, chi tiết khó kiểm chứng. Ở chiều ngược lại, địa chí giúp sắp xếp lại các lớp dữ liệu rời rạc thành một cấu trúc rõ ràng, để người đọc có thể lần theo nguồn gốc và nhận diện đặc trưng của vùng đất. Nói cách khác, địa chí như một “bộ hồ sơ” định danh: ghi lại những gì làm nên diện mạo địa phương qua thời gian, đủ cụ thể để tra cứu, và đủ bền để truyền lại.
Ban giám đốc Trung tâm Khảo cứu và Biên soạn Địa chí Việt Nam.
Khi lịch sử được “mở ra”, người trẻ có điểm tựa để nương về.
Khi một người trẻ bắt đầu tìm hiểu quê hương, lịch sử ngôi làng, dòng sông, cây cầu hay một dấu mốc từng diễn ra trên mảnh đất mình đang sống, sẽ trở thành điểm tựa để họ gắn bó sâu hơn với cộng đồng.
Năm 2025, có một sự chú ý lớn dành cho bộ phim Mưa đỏ. Cũng cho thấy một lát cắt đáng suy nghĩ: Khi một sự kiện lịch sử được kể lại bằng ngôn ngữ điện ảnh, giàu cảm xúc và niềm quan tâm với lịch sử có thể được khơi dậy mạnh mẽ, nhất là ở người trẻ. Nó đã truyền đi như một làn sóng thức tỉnh, thay đổi hoàn toàn định kiến về sự cũ kỹ của lịch sử, biến những bài học từ quá khứ thành nguồn cảm hứng bất tận cho hành trình sáng tạo của tương lai. Nhưng cảm xúc chỉ bền, khi phía sau đó, có tư liệu và khảo cứu làm nền – Để người xem không dừng lại ở “xúc động”, mà có thể lần theo nguồn gốc, kiểm chứng thông tin và hiểu sâu hơn về vùng đất của mình.
Nếu không có những ghi chép nghiêm cẩn, các mảnh ghép lịch sử sẽ dễ rơi vào sự phân mảnh, rời rạc, truyền miệng và bị cuốn trôi giữa dòng thông tin dày đặc. Mất đi tính hệ thống và xác thực, lịch sử chỉ còn là những mảnh ký ức vụn vặt, không đủ sức tạo nên diện mạo của một quốc gia, một địa phương, một vùng đất. Việc bảo tồn tư liệu không chỉ là lưu giữ con số hay sự kiện, mà là bảo vệ ‘chứng minh thư’ của một dân tộc trước dòng chảy không ngừng của đại dương thông tin toàn cầu.
Ở góc nhìn đó, địa chí làm một công việc lặng lẽ nhưng quan trọng: Đưa những mảnh ký ức rời rạc trở lại đúng vị trí của chúng. Từ những ghi chép tưởng như khô khan, một vùng đất hiện lên với tên gọi, dấu vết, con người và những nét nghĩa đã bồi đắp qua thời gian. Và chính từ nền tảng ấy, sự gắn bó với quê hương được nuôi dưỡng một cách tự nhiên và vô cùng bền vững.
Ông Cao Văn Thi, trong một chuyến điền dã.
Khảo cứu lịch sử – Đối trọng với sự “xâm lăng văn hóa”.
Trong kỷ nguyên số, các luồng văn hóa ngoại lai tràn vào mạnh mẽ. Nếu thiếu một nền tảng tri thức vững về nguồn cội và lịch sử địa phương, cộng đồng sẽ dễ rơi vào trạng thái “hòa tan”: Tiếp nhận nhiều thứ, nhưng khó phân biệt đâu là giá trị bền vững, đâu là lớp phủ nhất thời. Bởi vậy, khảo cứu và biên soạn có phương pháp không chỉ nhằm “ghi lại quá khứ”, mà còn tạo ra một “màng lọc” tri thức: Giúp nhận diện, kiểm chứng và củng cố khả năng đọc hiểu di sản, để việc trân trọng giá trị của chính mình dựa trên căn cứ rõ ràng, thay vì cảm tính.
Từ góc nhìn ấy, vai trò của Trung tâm Khảo cứu và Biên soạn Địa chí trở nên đáng chú ý. Một tổ chức có năng lực chuyên môn và phương thức làm việc ổn định, có thể bù đắp những giới hạn của nỗ lực cá nhân, nhất là ở các khâu đòi hỏi kỷ luật tư liệu. Công việc này cần ba nguyên tắc cốt lõi: tính khoa học (dữ liệu khách quan, chính xác, hạn chế sai lệch), tính hệ thống (kết nối các mảnh tư liệu rời rạc thành một cấu trúc có thể tra cứu), và tính truyền thừa (số hóa và lưu giữ để các thế hệ sau tiếp cận bền vững).
Từ nhiều thập kỷ trước, tinh thần “biết sử ta” đã được Bác Hồ nhắc tới qua tác phẩm Lịch sử nước ta:
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam.”
Trong bối cảnh hiện nay, tinh thần trách nhiệm với quá khứ đang được hiện thực hóa qua những công trình tư liệu đầy tâm huyết của Trung tâm Khảo cứu và Biên soạn Địa chí Việt Nam đáng được ghi nhận. Từ những bộ địa chí của một dòng họ đến sử liệu của một vùng quê, tất cả đang góp phần dựng xây một nền tảng ký ức vững chãi. Ở đó, lịch sử không hiện diện như những con số vô hồn, mà sống động qua những căn cứ khoa học, trở thành sợi dây huyết mạch, gắn kết niềm tự hào giữa các thế hệ và là điểm tựa tinh thần, để tất cả vững bước đi tới tương lai.
Nguyên Minh
