Kiến nghị thu phí gom rác theo khối lượng

Nhiều đại biểu Quốc hội kiến nghị cần thu phí gom rác theo khối lượng thay vì theo hộ gia đình, nhằm khuyến khích người dân phân loại, giảm xả thải và bảo vệ môi trường.

31/10/2025

Tại phiên thảo luận về kết quả giám sát “Việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường kể từ khi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có hiệu lực thi hành”, nhiều đại biểu Quốc hội kiến nghị cần thay đổi cơ chế thu phí gom rác, áp dụng theo khối lượng thay vì tính theo hộ gia đình.

Kiến nghị này nhằm thúc đẩy việc triển khai hiệu quả Luật Bảo vệ Môi trường 2020, đặc biệt là quy định về phân loại và thu phí rác thải, vốn sẽ có hiệu lực đồng bộ trên toàn quốc từ ngày 01/01/2025.

Phương thức thu phí rác hiện nay ở hầu hết các địa phương thường được tính bình quân theo hộ gia đình hoặc theo đầu người.

Hình thức này đang tỏ ra bất cập trên thực tế. Khi phương thức này bị coi là thiếu công bằng vì người xả nhiều rác và người xả ít rác phải đóng phí như nhau, dẫn đến không khuyến khích người dân phân loại và giảm thiểu rác tại nguồn.

Kiến nghị này là có thực tế, nó chuyển sang mô hình “xả nhiều trả nhiều, xả ít trả ít” bằng cách thu phí theo khối lượng hoặc thể tích rác phát sinh, cần dược áp dụng. Nó dựa trên nguyên tắc công bằng; “Người gây ô nhiễm phải trả tiền”.

Đồng thời đảm bảo cho việc tạo động lực kinh tế để người dân chủ động phân loại rác tại nguồn; Giảm thiểu lượng rác thải cần phải xử lý (rác không tái chế); Đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong chi phí dịch vụ môi trường.

Nhưng để cho mô hình này thành công, chúng ta cần xác định rõ các điểm chính. Nhằm góp vào thắng lợi chung của chính sách như sau:

Chuẩn bị lộ trình chuẩn bị kỹ lưỡng: 

Các nước trên thế giới phải mất nhiều năm chuẩn bị và thí điểm mô hình, trước khi áp dụng toàn quốc. Việt Nam cũng cần tận dụng thời gian để tuyên truyền trước và xây dựng mô hình thí điểm cùng chuẩn bị hạ tầng thu gom, trước khi tiến hành trên diện rộng.

Phải có chế tài nghiêm khắc

Chính sách chỉ thành công khi đi kèm với mức phạt nặng và sự giám sát chặt chẽ (ví dụ: camera, đội kiểm tra) đối với hành vi xả rác trộm/sai quy định, nhằm ngăn chặn việc gia tăng xả rác bừa bãi. Chế tài nghiêm khắc là yếu tố then chốt, tạo ra sức răn đe mạnh mẽ cho cả cá nhân và tổ chức.

Thu phí theo khối lượng nghiêm khắc sẽ tạo một chế tài kinh tế hiệu quả. Theo đó, người dân xả rác không phân loại nhiều sẽ phải trả phí cao hơn, khuyến khích giảm thiểu và phân loại rác ngay tại nguồn.

Sử dụng công nghệ giám sát hiệu quả. Như lắp đặt camera an ninh tại các điểm nóng về xả rác để áp dụng hình thức “phạt nguội” đối với hành vi xả rác bừa bãi nơi công cộng.

Phân quyền xử phạt linh hoạt cho các tổ chức. Cần xem xét việc giao thêm thẩm quyền kiểm tra và lập biên bản vi phạm cho các lực lượng chuyên trách ở cấp cơ sở như Công an, Đội Quản lý trật tự đô thị, Thanh tra xây dựng địa bàn để xử lý kịp thời hành vi, vi phạm tức thời.

Công khai vi phạm, khi để lại hậu quả lớn. Đề xuất công bố thông tin xử phạt đến nơi cư trú, nơi làm việc, học tập và trên phương tiện thông tin đại chúng để tăng tính răn đe xã hội và trách nhiệm cá nhân.

Buộc khắc phục hậu quả. Ngoài phạt tiền, buộc người vi phạm phải dọn dẹp, khắc phục hậu quả ô nhiễm do hành vi của mình gây ra.

Đối với các hành vi gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, cần kiên quyết truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 235 Bộ luật Hình sự (Tội gây ô nhiễm môi trường) và các điều luật liên quan.

Nhìn chung, tùy vào các hành vi mà có chế tài nghiêm khắc cụ thể, sao cho đảm bảo chính sách đi vào thực tế được, đây mới là điều cần thiết.

Đầu tư hạ tầng xử lý rác tái chế tốt:

Cần hỗ trợ các doanh nghiệp tái chế để đảm bảo rác đã phân loại được xử lý hiệu quả, tạo động lực kinh tế cho người dân tiếp tục phân loại (vì rác tái chế được thu miễn phí).

Việc đầu tư hạ tầng xử lý rác tái chế tốt là một khoản đầu tư cho phát triển bền vững, giảm áp lực lên môi trường, sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy một nền kinh tế tuần hoàn.

Đầu tư vào công nghệ xử lý hiện đại và tối ưu. Sử dụng máy móc, cảm biến để phân loại rác tái chế (nhựa, giấy, kim loại, thủy tinh) một cách nhanh chóng và chính xác, giảm thiểu công sức lao động thủ công. Chuyển hóa rác thải không tái chế được (hoặc đã phân loại) thành năng lượng điện, giúp giảm khối lượng chôn lấp đến mức tối đa và tạo ra giá trị kinh tế.

Sử dụng Công nghệ Nhiệt phân cho rác thải nhựa khó tái chế. Công nghệ này phân hủy nhựa trong môi trường không có oxy để tạo ra dầu nhiên liệu, giảm thiểu ô nhiễm và thu hồi tài nguyên. Chuyển hóa rác hữu cơ như thực phẩm, rác thải loại nông nghiệp, thành phân bón hữu cơ chất lượng cao hoặc khí sinh học (Biogas) để phát điện, nhiên liệu qui mô hộ gia đình.

Xây dựng hệ thống thu gom và phân loại đồng bộ. Và việc phân loại tại nguồn bắt buộc hay cung cấp các thùng rác/túi đựng rác phân loại (hữu cơ, tái chế, rác thải khác) cho hộ gia đình và doanh nghiệp.

Hạ tầng thu gom chuyên biệt tốt. Xây dựng các tuyến thu gom riêng cho từng loại rác tái chế, đảm bảo rác đã phân loại không bị đổ lẫn lộn trong quá trình vận chuyển.

Thiết lập các Trung tâm thu hồi tài nguyên, điểm tập kết rác tái chế tại khu dân cư; Xây dựng Khu Phức hợp xử lý rác hiệu quả. Tập trung các khâu từ phân loại, tái chế, ủ phân đến đốt phát điện tại cùng một địa điểm để tối ưu hóa quy trình, giảm chi phí vận hành và kiểm soát ô nhiễm…vv.

Nếu tất cả các vấn đề này được giải quyết đồng bộ thì chính sách sẽ dễ dàng thành công mà không có ách tắc vì bất cứ lí do gì hay ùn ứ cục bộ. Gây nên phản ứng tiêu cực hay có ý chống đối ở trong cộng đồng.

Xử lý rác thực phẩm nhằm giảm tải công việc

Rác thực phẩm là loại nặng, chứa nước hoặc dễ phân hủy nên việc xử lý rác tại nguồn, giúp giảm khối lượng rác đổ ra môi trường và chuyển hóa thành tài nguyên, giảm công việc thu gom/vận chuyển.

Tách biệt rác hữu cơ (thực phẩm thừa, rau củ) với rác vô cơ và rác tái chế. Việc này giúp khâu xử lý sau đó đơn giản và nhanh chóng hơn nhiều.

Dùng rác thực phẩm (chủ yếu là rau củ, cùi, vỏ) để ủ thành phân bón cho cây trồng. Hay sử dụng men vi sinh để lên men rác thực phẩm (kể cả thịt cá) ngay tại nhà, ít mùi hôi, cho ra phân bón và nước rác dinh dưỡng.

Sử dụng máy xử lý rác thực phẩm nhỏ. Thiết bị công nghệ hiện đại sấy khô, nghiền nhuyễn rác thực phẩm thành phân bón chỉ trong vài giờ, giảm đáng kể công sức và giải quyết triệt để vấn đề mùi hôi, côn trùng (phù hợp với gia đình sống ở chung cư, không gian hẹp). Có thể áp dụng cho nhà hàng, khách sạn, khu dân cư tự xử lí, phù hợp với không gian đủ lớn.

Tất cả các việc trên, nếu tiến hành đồng bộ thì việc thực thi chính sách sẽ có hiệu quả. Nhận được sự hưởng ứng của các tập thể và cá nhân. Vì môi trường trong sạch thì cả xã hội được hưởng lợi. Đồng thời các đơn vị xử lí rác cũng giảm tải và hoạt động hiệu quả và đồng bộ hơn.

Thuận An