“Con người chỉ nhớ khi thất bại” và cách xử lí

“Con người chỉ nhớ khi thất bại” là một sự thật tâm lý được khoa học công nhận. Nhưng vì nhớ quá lâu, nên nó khiến người ta rơi vào trạng thái trì trệ, sợ hãi, bị kìm hãm, không phát huy được sự sáng tạo.

27/11/2025

Thiên kiến tiêu cực 

“Con người chỉ nhớ khi thất bại” là do thiên kiến tiêu cực gây nên. Đó là xu hướng tâm lí không lành mạnh, lấn át tâm lý cân bằng, bình thường.

Từ đó khiến họ chỉ chú ý, ghi nhớ và gán ý nghĩa tiêu cực nhiều hơn cho các trải nghiệm. Sự tiêu cực, thất bại, hoặc rủi ro luôn thường trực và nhiều hơn so với các trải nghiệm tích cực hoặc các thành công lại không được chú ý đến.

Mặc dù sai làm này thường xảy ra trong thế giới con người. Bên cạnh sự tiêu cực thì nó cũng là một cơ chế sinh tồn nguyên thủy và cũng có điểm tốt.

Nó tăng khả năng cảnh báo các nguy hiểm có thể xảy ra. Đặc biệt trong môi trường nguyên thủy, tĩnh lặng, hoang vụ thiếu sự hỗ trợ của người khác. Trong môi trường đó thì việc chú ý và ghi nhớ một mối đe dọa như một thất bại, một con thú dữ, đặc biệt quan trọng hơn nhiều so với việc ghi nhớ thành công nhỏ.

Điều này có mặt tốt là giúp chúng ta học hỏi từ sai lầm và tránh lặp lại nguy hiểm trong tương lai. Nó đảm bảo sinh tồn trong nơi hoang dã, hiểm trở hoặc ít có sự giúp đỡ cần thiết.

Nhưng đáng tiếc là tâm lí này lại cũng đang ăn sâu trong tâm hồn nhiều người và ngay cả khi trở về trạng thái đời sống tự nhiên, bình thường thì họ ….cũng không tự nhiên được nữa. Điều này đang gây ra nhiều tác hại.

Tinh thần này còn áp dụng cho các vấn đề khác của đời sống con người và rất dễ nhìn thấy.

Ví dụ như khi hôn nhân thất bại, người phụ nữ đó sẽ chú ý thái quá đến “những người đàn ông xung quanh”. Đôi khi nghi ngờ cả những người có ý định tốt với mình.

Khi gặp các đối tượng hẹn hò mới, họ “gán nhãn” ngay khi vừa nhìn thấy một sự kiện nào đó và cho rằng, họ cũng có thể xấu như vậy. Nhưng nhiều khi, đây không phải là sự thật, chỉ là do sự “dán nhãn” tiêu cực đang gây ra.

Hoặc khi một người bị lừa mất tiền, một lần, người ta trở nên cảnh giác hơn với những người khác.

Dù đây là cơ chế phòng vệ an toàn, là điều đúng. Nhưng nó chỉ đúng khi người ta nhìn nhận vừa đủ, chứ không phải thái quá, đến mức từ chối các cơ hội khác đang đến gần.

Trong đời sống, khi mở rộng tâm hồn và con người mình, mới có thể nhận được các cơ hội. Nhưng khi sự phòng thủ thái quá thì nó đã “giết chết” tất cả mọi thứ.

Khiến họ làm gì cũng rơi vào trạng thái cảnh giác cao độ và đánh mất rất nhiều cơ hội lớn hơn trong đời. Nếu một khi họ biết dừng lại nhìn nhận mọi thứ một cách đúng đắn, khách quan, thay vì “dán nhãn” lên tất cả mọi việc, đều cho là tiêu cực, mọi việc sẽ khác hơn rất nhiều.

Học hỏi từ lỗi sai là điều quan trọng. Nhưng khi bộ não được lập trình để ưu tiên phân tích các sự kiện tiêu cực thì con người thường có xu hướng lặp lại vòng lặp sai lầm nhiều hơn. Vì khi đó họ rơi vào một định luật lớn hơn: Luật hấp dẫn.

Nên rất nhiều phụ nữ sai lầm trong hôn nhân là lấy phải người chồng vũ phu. Họ từng bị trầm cảm và cơ chế tự động là tiêu cực, phòng thủ được đẩy lên rất cao.

Nhưng vô hình chung điều này lại khiến họ thu hút gặp lại những người đàn ông khác, theo cùng một mẫu kiểu cũ. Tức là những người đàn ông vũ phu, giống y như cuộc hôn nhân trước đó. Và bi kịch thường hay lặp lại nhưng họ không hề biết là mình đã sai ở đâu. Đây chính là điều đáng tiếc nhất.

Cách xử lý

Thiên kiến Tiêu cực có rất ít mặt tốt, nếu không muốn nói là cực kỳ xấu. Khi thiên kiến ăn sâu vào trong mô thức tinh thần, có thể tránh được một số rủi ro nhất định nhưng lại đánh mất rất nhiều. Và cái mất thì thường nhiều hơn cái được. Nó tạo ra vô vàn rào cản tâm lý, trong công việc lẫn đời sống con người.

Trước hết phải khẳng định. Việc học từ các sai lầm là đúng. Đừng bao giờ bỏ qua một thất bại nào. Mọi lỗi dù lớn hay nhỏ đều được ghi nhận, điều tra sâu sắc để tìm ra nguyên nhân cốt lõi. Đảm bảo rằng, sai lầm không lặp lại. Nó giúp chúng ta xây dựng các lớp bảo vệ và hệ thống dự phòng cho mọi chuyện cẩn thận hơn.

Nhưng có điều không nên chìm đắm vào đó mà tìm cách thoát ra ngay lập tức, sau khi đã giải quyết xong. Xem xét kĩ càng và đã tìm ra nguyên nhân thực sự của vấn đề. Tập trung xây dựng các chiến lược mới tốt hơn cho vấn đề của mình, nhưng không vướng vào các thành kiến cũ là điều quan trọng.

Nếu chỉ tập trung vào lỗi lầm sẽ làm giảm động lực và tinh thần lạc quan của bản thân lẫn đội nhóm. Đặc biệt nếu bạn đang dẫn dắt một đội nhóm, một doanh nghiệp thì hậu quả còn khủng khiếp hơn rất nhiều. Cách xử lý là tạo ra cơ chế ghi nhận thành công song song với việc học hỏi từ thất bại, một cách đúng đắn.

Với góc độ tập thể: 

Ghi lại chi tiết thất bại để rút kinh nghiệm và ghi lại các thành công, mục tiêu đã đạt được và những hành động đã làm đúng. Buộc đội nhóm phải dành thời gian tổng hợp cả hai, rút kinh nghiệm sâu sắc.

Thất bại gây ấn tượng mạnh, còn thành công thường bị coi là mặc định và chúng ta phải tránh sai lầm này.

Người quản lý cần chủ động hơn trong tôn vinh và khen thưởng, ngay cả những thành tựu nhỏ. Điều này giúp mọi người cảm nhận được giá trị của những việc làm đúng. Không chỉ lúc nào cũng chú trọng vào các việc sai lầm, không nhất thiết phải làm như vậy, đẩy tinh thần của cả nhóm hay chính bạn đi xuống.

Khi có bất kì lỗi nào xảy ra, các cuộc họp hãy tập trung vào “điều gì đã xảy ra” chứ không phải “ai là người gây ra”. Điều này khuyến khích mọi người trung thực chia sẻ thất bại để hệ thống học hỏi mà không sợ bị trừng phạt.

Góp phần giúp cho đội nhóm, tập thể của bạn cùng nhau chia sẻ điều tích cực. Không làm cho sai lầm đó cùng kéo mọi người đi xuống quá lâu. Làm mất hoàn toàn động lực sáng tạo, thui chột ý chí phấn đấu chung của cả nhóm.

Với góc độ cá nhân

Để chống lại Thiên kiến tiêu cực trong tâm trí cá nhân, chúng ta cần thay đổi thói quen ghi nhận và đánh giá trải nghiệm cá nhân của bản thân, sao cho đúng đắn nhất.

Thói quen ghi lại thành công. Mỗi ngày, thay vì chỉ nghĩ về những việc chưa hoàn thành, hãy dành 5 phút viết ra ít nhất 3 điều bạn đã làm được, dù nhỏ bé. Ví như đã hoàn thành một nhiệm vụ, giữ được bình tĩnh trong cuộc họp, giúp đỡ một ai đó.

Thói quen này giúp tạo ra bằng chứng chống lại sự tập trung vào tiêu cực của bộ não và hình thành “các đường rãnh” tích cực bên trong não bộ. Từ đó kích hoạt việc xử lí trong những lúc khó khăn. Gặp việc phải xử lí, chúng ta có sự sáng suốt, bình tĩnh, không gán nhãn tiêu cực lên mọi thứ.

Khi thất bại xảy ra, hãy đánh giá nó một cách toàn diện.

Điều gì đã sai. Phần tốt đẹp nào mà ta thấy sau khi gặp nó, ta rút ra được gì?. Điều gì đã được làm đúng trong quá trình này nhưng mà chưa có kết quả tốt mà ta phải duy trì.

Quan trọng nhất là bài học. Hãy tự hỏi, tôi sẽ làm gì khác đi lần sau để có được sự tốt đẹp. Sử dụng ngôn ngữ khách quan và không quy chụp hay dán nhãn lên mọi thứ. Việc này giúp tách biệt lỗi sai với giá trị bản thân, giảm gánh nặng tâm lý và tìm lối thoát đúng hơn, vào các lần sau.

Nếu có thời gian hãy thực hành thiền định hàng ngày. Thiền định để có được sự sáng suốt. Từ đó tránh các sai lầm không đáng có và giữ cho tâm hồn rộng mở, thư giãn, sáng suốt, tươi mới liên tục trong ngày.

Từ môi trường sáng suốt đó, chúng ta sẽ làm đúng nhiều hơn làm sai và có được nhiều điều tốt đẹp hơn trong công việc và trong cuộc sống hàng ngày.

Kiều Nguyễn